Heerst er waterpokken in Nederland?

Wat zijn waterpokken?

Waterpokken (varicella) is een sterk besmettelijke virale infectie veroorzaakt door het varicella-zostervirus (VZV), een lid van de herpesvirusfamilie. In Nederland loopt meer dan 95 procent van de kinderen waterpokken op voor het zesde levensjaar. De ziekte verloopt bij gezonde kinderen doorgaans mild en gaat vanzelf over. Na genezing blijft het virus voor de rest van het leven latent aanwezig in de zenuwknopen, vanwaar het decennia later kan opvlaaien als gordelroos.

Waterpokken is in Nederland geen meldingsplichtige ziekte. Ziekenhuisopnames worden bijgehouden via het NICE-netwerk en RIVM-surveillance. Elk jaar worden naar schatting 200 tot 350 mensen opgenomen in het ziekenhuis met waterpokken, van wie de meesten jonge kinderen onder de vier jaar zijn.

Beginfase: hoe herkent u waterpokken?

De beginfase van waterpokken begint met 1 tot 2 dagen van algemeen ziektegevoel: lichte koorts, vermoeidheid en soms hoofdpijn of verlies van eetlust. Daarna verschijnen de eerste huidafwijkingen, aanvankelijk als kleine rode vlekjes die binnen uren uitgroeien tot jeukende, met vocht gevulde blaasjes. De uitslag begint op de romp en verspreidt zich naar het gezicht, de hoofdhuid en de ledematen.

Kenmerkend is dat nieuwe blaasjes ontstaan terwijl eerdere al aan het indrogen zijn. Er zijn dus tegelijk vlekjes, blaasjes en korstjes zichtbaar op de huid. De blaasjes kunnen ook voorkomen in de mond, keel en geslachtsstreek, wat eten en drinken pijnlijk maakt. De jeuk is sterk; krabben vergroot de kans op een bacteriele huidinfectie en littekens.

Hoe lang zijn waterpokken besmettelijk?

Het varicella-zostervirus verspreidt zich op twee manieren: via kleine druppeltjes in de lucht bij hoesten, niezen of praten, en via direct contact met het vocht uit de blaasjes. Het virus is niet overdraagbaar via kleding, speelgoed of oppervlakken.

Een besmet persoon is besmettelijk vanaf 1 tot 2 dagen voor de eerste blaasjes zichtbaar worden, tot het moment dat alle blaasjes droge korstjes zijn geworden. Dit duurt doorgaans 5 tot 7 dagen na het verschijnen van de eerste uitslag. Omdat de besmettelijkheid begint voordat de ziekte zichtbaar is, is verspreiding op scholen en kinderdagverblijven moeilijk te voorkomen.

Verloop en duur

Na een incubatietijd van 10 tot 21 dagen (gemiddeld 14 tot 16 dagen) beginnen de klachten. De acute fase met koorts en nieuwe blaasjes duurt 3 tot 5 dagen. Daarna drogen de blaasjes in tot korstjes die na 1 tot 2 weken vanzelf loslaten. De totale ziekteduur is gemiddeld 10 tot 14 dagen. Bij gezonde kinderen is volledig herstel de regel; het kind voelt zich doorgaans al snel beter als de koorts daalt.

Waterpokken bij volwassenen

Volwassenen die als kind geen waterpokken hebben doorgemaakt, zijn vatbaar. Bij hen verloopt de ziekte doorgaans ernstiger: de koorts is hoger, de uitslag uitgebreider en de kans op complicaties groter. De meest gevreesde complicatie bij volwassenen is varicella-pneumonie (longontsteking), die in ernstige gevallen levensbedreigend kan zijn. Rokers hebben een hoger risico op deze complicatie. Ook encefalitis (hersenontsteking) en huidinfecties door bacterien komen vaker voor bij volwassenen.

Risicogroepen

De volgende groepen hebben een verhoogd risico op een ernstig beloop en moeten bij vermoeden van waterpokken altijd contact opnemen met een arts:

• Pasgeboren baby's van moeders die rond de bevalling waterpokken hebben (neonatale varicella)
• Zwangere vrouwen die nog nooit waterpokken hebben gehad: risico op longontsteking bij de moeder en zeldzame aangeboren afwijkingen bij het kind
• Mensen met een verminderde afweer door ziekte of medicijnen (bijvoorbeeld chemotherapie of prednison)
• Te vroeg geboren baby's

Voor deze groepen zijn antivirale middelen (aciclovir, valaciclovir) of antistoffen (VZIG) beschikbaar als behandeling of preventie. Raadpleeg altijd een arts bij waterpokken in deze omstandigheden.

Behandeling: jeuk verlichten en complicaties voorkomen

Er is geen specifieke behandeling voor een ongecompliceerd geval van waterpokken bij gezonde kinderen. De behandeling is gericht op het verlichten van klachten:

• Paracetamol bij koorts of pijn. Geef kinderen nooit aspirine bij waterpokken: dit vergroot de kans op het zeldzame maar ernstige Reye-syndroom
• Nagels kort knippen om krabben te voorkomen en zo littekens en infecties te beperken
• Luchtige, katoenen kleding om irritatie te verminderen
• Verkoelende middelen zoals koele kompressen of calaminelotion kunnen de jeuk verlichten
• Voldoende drinken, zeker bij koorts

Bij risicogroepen en ernstige gevallen kan de arts antivirale medicatie (aciclovir) voorschrijven, die de ziekteduur en ernst kan beperken als vroeg gestart.

Vaccinatie

Er is een effectief vaccin beschikbaar tegen waterpokken. In Europees Nederland maakt dit vaccin geen deel uit van het standaard Rijksvaccinatieprogramma voor alle kinderen, omdat waterpokken hier endemisch is en de ziekte bij de meeste kinderen mild verloopt. Op de BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius, Saba) is vaccinatie wel standaard, omdat waterpokken daar minder endemisch is en de populatieimmuniteit lager.

Voor specifieke risicogroepen (niet-immune mensen met verminderde afweer, zorgmedewerkers zonder doorgemaakte infectie) kan vaccinatie geindicieerd zijn. Raadpleeg uw huisarts of de GGD voor actuele indicaties en vergoedingsregelingen.

Koorts bij waterpokken

Waterpokken begint vrijwel altijd met een tot twee dagen van lichte koorts en hangerigheid, voordat de blaasjes verschijnen. Bij de meeste gezonde kinderen blijft de koorts matig en verdwijnt vanzelf naarmate de uitslag inkorst. Paracetamol helpt bij koorts of pijn. Geef kinderen nooit aspirine bij waterpokken: dit vergroot de kans op het zeldzame maar ernstige Reye-syndroom.

Bij volwassenen kan de koorts hoger oplopen dan bij kinderen, en kan de algehele malaise uitgesproken zijn. Aanhoudende hoge koorts nadat de blaasjes al aan het inkorten zijn, kan een teken zijn van een bacteriele bijinfectie en is een reden om een arts te raadplegen.

Waterpokken en gordelroos

Na een doorgemaakte waterpokkeninfectie trekt het varicella-zostervirus zich terug in de zenuwknopen langs de ruggengraat, waar het in slapende toestand aanwezig blijft. Bij veroudering of een verzwakt immuunsysteem kan het virus opnieuw actief worden en gordelroos veroorzaken: een pijnlijke blaasjesuitslag langs een zenuwbaan, meestal aan een zijde van de romp of het gezicht. Gordelroos is niet hetzelfde als waterpokken en volgt een ander beloop. Contact met gordelroosblaasjes kan bij niet-immune personen wel waterpokken veroorzaken.

Gebaseerd op informatie van het RIVM over waterpokken.